Historia badań dobrobytu społecznego

Historia badań dobrobytu społecznego

Już w 1730 roku R. Cantillon w traktacie Essai sur la nature du commerce en général rozróżniał pojęcia bogactwa i dobrobytu, opisując dobrobyt jako wyżywienie, udogodnienia i przyjemności życiowe.[1] Takie rozumienie dobrobytu stoi w opozycji do doktryny merkantylizmu, według której pieniądz jest podstawą gospodarowania, a ilość posiadanego pieniądza przekłada się na bogactwo państwa, a także jednostki.[2] Rangę eseju Cantillona podkreśla fakt, że był jedną z nielicznych prac cytowanych w Badaniach nad naturą i przyczynami bogactwa narodów A. Smitha, których wydanie uznaje się za początek współczesnej ekonomii. Ten fakt jest tym bardziej imponujący, że A. Smith relatywnie rzadko cytował osoby, których prace wywarły wpływ na jego poglądy, za co był krytykowany m.in. przez M. Rothbarda uznawanego za lidera szkoły austriackiej.[3] Traktat Cantillona został po uprzednim spadku popularności ponownie doceniony przez prekursora neoklasycznej szkoły angielskiej W. S. Jevonsa pod koniec XIX wieku. Przedstawiciele szkoły austriackiej i ekonomiści neoklasyczni uznawali za wartościowe zwłaszcza logiczno-dedukcyjne rozumowanie Cantillona charakterystyczne dla rewolucji marginalistycznej i indywidualistyczno-subiektywistycznej.[4]

Ekonomia dobrobytu, zajmująca się zarówno bogactwem, jak i wzrostem społeczno-gospodarczym oraz ubóstwem, rozwinęła się w dużej mierze na kanwie ekonomii neoklasycznej i neoklasycznej teorii użyteczności, która wyjaśniała, skąd pochodzi wartość dóbr. F. Edgeworth był autorem pierwszej doktryny z 1881 roku stanowiącej podstawę ekonomii dobrobytu. Jego teoria użyteczności zakładała, że dobrobyt zależy od użyteczności dochodu poszczególnych osób. Tak rozumiany indywidualny dobrobyt był warunkowany nie przez wartość dóbr (dochód pieniężny był rozpatrywany analogicznie do dóbr) pochodzącą z pracy potrzebnej do ich wytworzenia (jak w ekonomii klasycznej), ale przez użyteczność, jaką mógł dostarczyć jednostce. Definiowana przez Edgewortha użyteczność jest użytecznością kardynalną – różnica między indywidualnymi użytecznościami dwóch dóbr lub koszyków dóbr jest mierzalna. Drugie główne podejście ekonomii dobrobytu z początku XX wieku zostało zapoczątkowane przez W. Pareto i dotyczy użyteczności porządkowej. W myśl teorii Pareto, w przeciwieństwie do użyteczności kardynalnej, pomiaru użyteczności można dokonać tylko na skali porządkowej i nie przeprowadza się porównań interpersonalnych w sposób mierzalny.[5]

Rozwój ekonomii dobrobytu przyczynił się do późniejszego odchodzenia od mierników pieniężnych jako jedynych mierników rozwoju społeczno-gospodarczego. W pracach z początku XX wieku standard życia był przedstawiany jako główny czynnik w dynamice konsumpcji.[6] J. S. Davis w pracy z 1945 roku zestawił w pionierski sposób pojęcia konsumpcji (consumption), warunków życia (living), aktualnego poziomu życia (plane of living), a także pożądanego standardu życia (standard of living). Zgodnie z przyjętą przez autora definicją na pojęcie warunków życia składają się nie tylko wydatki na konsumpcję – należy też uwzględnić warunki pracy, zabezpieczenia socjalne, wolności obywatelskie oraz sferę afektywną życia obejmującą zarówno poczucie przynależności, bezpieczeństwa, harmonii w grupach społecznych, do których należy jednostka ludzka, jak i wszelkie lęki – przed śmiercią, chorobą, brakiem przyjaciół, bezrobociem, czy też niepokoje związane z wojną lub rozbitymi rodzinami. Istotny element sfery afektywnej stanowi wiara w możliwość poprawy obecnej sytuacji jednostki. Kluczowe w pracy Davisa było rozróżnienie między standardem i poziomem życia (wcześniej pojęcia te stosowano zazwyczaj zamiennie). Standard życia to taki jego poziom, który jest pożądany przez jednostkę, a jego osiągnięcie wywiera znaczący wpływ na jej zadowolenie lub frustrację – w przypadku braku powodzenia. Natomiast poziom życia odzwierciedla aktualną sytuację człowieka lub grupy osób i nie musi być tożsamy ze standardem. Co ważne, charakterystyczna jest zmienność standardów życia zarówno na poziomie jednostki (w ciągu jej życia), grupy społecznej, jak i państwa. Autor stwierdza, że nadrzędnym celem polityki państwa powinno być dążenie do zwiększania standardu konsumpcji, a także szerzej pojmowanego standardu życia.[7]

W artykule pt. International Disparities in Consumption Levels M. K. Bennett wskazał na zasadność wykorzystania niemonetarnych mierników wielkości konsumpcji. Z uwagi na utrudnioną dostępność niektórych danych w ujęciu pieniężnym dotyczących krajów rozwijających się i trudności związane z obliczaniem produktu krajowego brutto niektórych krajów w latach 50. XX wieku oraz przeliczaniem jego wartości na wspólną walutę autor zaproponował niepieniężne mierniki wielkości konsumpcji nadające się do porównań między krajami i śledzenia rocznych zmian produktu krajowego brutto. Podkreślił także przydatność rozszerzenia ich do takich, które mogłyby obrazować średni poziom życia danego kraju.[8]

Poza pionierskimi pracami ekonomistów takich jak J. S. Davis (1945) i M. K. Bennett (1951) podwaliny pod wypracowanie najbardziej całościowych metod definiowania i oceny standardu życia, a także monitorowanie zmian rozwoju społecznego krajów świata położyły grupy eksperckie Organizacji Narodów Zjednoczonych. Powołana na mocy rezolucji (Artykułu 55) z 1954 roku Komisja Narodów Zjednoczonych ds. Wypracowania Metod Oceny Standardu Życia po dwóch latach działalności wskazała na potrzebę wyodrębnienia pojęć poziomu i standardu życia. Członkowie komisji przedstawili również konieczność opracowania ilościowych wskaźników ludzkiego dobrobytu w obszarze zdrowia, wyżywienia, warunków mieszkaniowych, zatrudnienia i edukacji. W 1961 roku członkowie komisji przedstawili 12 składowych, które należy uwzględnić w indeksie poziomu życia. Podejście różnych agencji ONZ do opracowania wskaźników skupiało się wokół stopnia zaspokojenia materialnych i społecznych potrzeb podstawowych człowieka niezależnie od kraju jego pochodzenia.[9]

W 1964 roku w Genewie działalność rozpoczął Instytut Badawczy Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju Społecznego prowadzący badania nad rozwojem społecznym państw świata będących w różnych fazach ich transformacji ustrojowej, metodologią planowania społecznego, wprowadzaniem innowacji na szczeblu lokalnym i rozwojem regionalnym. Instytut zajmował się m.in. powiązaniami między czynnikami rozwoju gospodarczego i społecznego.[10] Działania instytutu koncentrowały się także na poszukiwaniu nowej metody statystycznej umożliwiającej ilościowe ujęcie kategorii poziomu życia ludności. Opracowana przez instytut procedura bywa nazywana genewską metodą dystansową, a do wyboru grup potrzeb materialnych i kulturalnych przyczynił się znacząco J. Drewnowski. Polski badacz wyróżnił trzy grupy agregatowe: potrzeby konsumpcyjne (potrzeby w zakresie wyżywienia, utrzymania odzieży, mieszkania, zdrowia i wykształcenia), potrzeby ochrony (potrzeby rekreacji i zabezpieczenia) oraz potrzeby środowiska (socjalnego i fizycznego). W Polsce próby tego typu badań ilościowych poziomu życia zostały zapoczątkowane pod koniec lat 60. XX wieku. W tym czasie w Polsce pojawiały się też wątpliwości co do zasadności stosowania PKB per capita i jego pochodnych (jak np. dochód narodowy na mieszkańca) jako jedynych miar rozwoju społeczno-gospodarczego.[11] Od lat 70. i 80. XX wieku Instytut Badawczy Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju Społecznego skoncentrował się na problemach społecznych nierówności, dyskryminacji i uczestnictwa społecznego.

Należy też wspomnieć o wkładzie Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju w opracowanie wskaźników poziomu życia. Jednym z zadań organizacji zrzeszającej najbogatsze państwa świata jest udzielanie pomocy najbiedniejszym krajom. Wskaźniki OECD koncentrują się na pojęciu dobrobytu społecznego (na poziomie rozwoju gospodarczego państwa oraz pojedynczych jednostek) i mają za zadanie służyć podjęciu właściwych działań w ramach prowadzonej polityki społeczno-gospodarczej. Wybór wskaźników jest dokonywany po uprzednim zidentyfikowaniu problemów społecznych. Problemy społeczne zdefiniowane w latach 80. różniły się w stosunkowo niewielkim stopniu od składowych indeksu poziomu życia zdefiniowanych przez grupę ekspercką Komisji Narodów Zjednoczonych ds. Wypracowania Metod Oceny Standardu Życia.[12] Obecnie Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju wyróżnia 21 wskaźników dobrobytu społecznego zebranych w 11 obszarach, na które składają się dochód i zamożność, zawody i zarobki, warunki mieszkaniowe, stan zdrowia, równowaga między pracą i życiem, edukacja i umiejętności, więzi społeczne, zaangażowanie obywatelskie i zarządzanie, jakość środowiska naturalnego, bezpieczeństwo osobiste oraz postrzegany subiektywnie dobrobyt.[13]

W 2008 roku dzięki inicjatywie rządu francuskiego została powołana Komisja do spraw Pomiaru Wydajności Ekonomicznej i Postępu nazywana także Komisją Stiglitza od nazwiska jej przewodniczącego. Utworzenie komisji stanowiło reakcję na pojawiające się od wielu lat pytania o aktualność wykorzystywanych mierników rozwoju gospodarczego państw świata (zwłaszcza tych opartych na danych o produkcie krajowym brutto), a także o alternatywne sposoby ich mierzenia. Opracowanie miar odzwierciedlających w większym stopniu rzeczywistość mogłoby ponadto zostać zastosowane do ich szerszej interpretacji jako mierników dobrobytu społecznego, a także zrównoważonego rozwoju. Wypracowane mierniki nie ograniczałyby się więc jedynie do ujęcia gospodarczego, ale obejmowałyby również rozwój społeczny i kwestie związane z jakością środowiska naturalnego. Cel Komisji Stiglitza stanowiło określenie istniejących limitów przydatności PKB w badaniu rozwoju gospodarczego i społecznego, znalezienie informacji, które dołączone do produktu krajowego brutto urealniłyby wartości indeksu, oraz ewaluacja możliwości w zakresie pozyskania danych wykorzystanych do opracowania potencjalnych mierników.[14]

W 2015 roku wszystkie państwa członkowskie ONZ przyjęły Agendę na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030 zawierającą Cele Zrównoważonego Rozwoju określającą 17 powiązanych ze sobą celów zrównoważonego rozwoju, które mają zostać zrealizowane do 2030 roku. Podejmują one globalne wyzwania, przed którymi stoimy, w tym te związane z ubóstwem, nierównościami społecznymi, ociepleniem klimatu, degradacją środowiska, pokojem na świecie, a także sprawiedliwością społeczną. Określenie celów zrównoważonego rozwoju stanowiło kontynuację Milenijnych Celów Rozwoju i było kolejnym osiągnięciem z zakresu pomiaru poziomu i jakości życia społeczeństwa, które poprzez takie działania jak powstrzymanie utraty różnorodności biologicznej czy promowanie zrównoważonej i nowoczesnej energii ma umożliwiać gospodarkom światowym dążenie do zachowania zasady zrównoważonego rozwoju.[15]

Niektóre współczesne badania poziomu i jakości życia koncentrują się na osobach starszych, ponieważ są one najbardziej wrażliwe na negatywne efekty oddziałujące na ich poziom życia. Przykładowo wskaźnik ukierunkowany na monitorowanie sytuacji osób starszych stanowi Active Ageing Index mierzący niewykorzystany potencjał osób starszych w zakresie zdrowego starzenia się (przy zachowaniu aktywności) – mierzy, w jakim stopniu osoby starsze są niezależne w zakresie zatrudnienia i aktywności w społeczeństwie.[16]

W 2003 roku P. Higgs i M. Hyde zwrócili uwagę na fakt, że konstrukcja wielu wskaźników poziomu i jakości życia nie opiera się na jednolitych podstawach teoretycznych. W odpowiedzi opracowali wskaźnik badający poziom życia osób starszych biorąc za podstawę teorie zaspokojenia potrzeb Maslowa oraz Doyala i Gougha (w myśl tej ostatniej potrzeby fizjologiczne mogą być w hierarchii potrzeb stawiane wyżej od społecznych zależnie od okoliczności). Wskaźnik ten obejmuje 19 zmiennych opartych na pozycjach kwestionariuszowych określonych przy wykorzystaniu skali Likerta, odzwierciedlających stopień zaspokojenia czterech potrzeb agregatowych (wymiarów) związanych z kolejnymi warstwami piramidy Maslowa – potrzebami możliwości wywierania wpływu na swoje otoczenie, samodzielnego podejmowania decyzji, samorealizacji i odczuwania przyjemności w życiu. Pierwsze litery angielskich nazw tych grup potrzeb tworzą akronim CASP.[17] W późniejszych pracach zbadano psychometryczne własności wskaźnika i zaproponowano wersje złożone z 12 zmiennych. Jedna z nich została przedstawiona w artykule The evaluation of a self-enumerated Scale of Quality of Life (CASP-19) in the context of research on ageing: A combination of exploratory and confirmatory approaches,[18] a druga w książce Health, ageing and retirement in Europe – First results from the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe.[19] Starsza wersja wskaźnika 12-elementowego wykorzystywana jest w Badaniu Zdrowia, Starzenia się Populacji i Procesów Emerytalnych SHARE – interdyscyplinarnego badania panelowego przeprowadzanego od 2004 roku wśród osób w wieku 50 lat i więcej. Między wskaźnikiem skróconym wykorzystywanym w badaniu SHARE a wskaźnikiem 19-elementowym występuje silna korelacja.[20]

Skrócony wskaźnik jakości życia CASP jest też ściśle skorelowany ze stanem zdrowia. Ponadto wyższy poziom wykształcenia, lepsza sytuacja materialna, a także przynależność do większej sieci społecznej oraz wyższy stopień bliskości i częstotliwości kontaktu wewnątrz sieci społecznej idzie w parze ze zwiększoną jakością życia. Wskaźnik wykazuje również istotny związek z subiektywną oceną satysfakcji z życia, sprawnością umysłową i aktywnością zawodową, która ma wpływ na jakość życia nawet po zakończeniu kariery zawodowej (wcześniejsza emerytura lub bezrobocie pod koniec kariery zawodowej oddziałują negatywnie na jakość życia). Przybiera on nieco niższe wartości dla pomiaru jakości życia kobiet w stosunku do mężczyzn i wskazuje na pogłębiające się wraz z wiekiem różnice między płciami. Co więcej, wartości CASP-12 jednoznacznie spadają wraz z wiekiem dopiero w siódmej dekadzie życia.[21]

Dotychczasowe badania własności 12-elementowego wskaźnika CASP sugerują, że reprezentuje on w dokładniejszy sposób cztery wyróżnione grupy potrzeb niż wersja 19-elementowa, ale wciąż może być modyfikowany w celu poprawy jego własności psychometrycznych. W niektórych pracach postulowano skrócenie miernika o pozycje 1., 6., 8., 9. i połączenie dwóch z czterech wymiarów (wywierania wpływu na swoje otoczenie i samodzielnego podejmowania decyzji) lub zachowanie jedynie dwóch wymiarów poprzez dodatkowe połączenie dwóch poprzednio wskazanych wymiarów z potrzebami samorealizacji. W pracy C. Borrat-Bessona, V. Rysera, J. Gonçalvesa z 2015 roku przetestowano CASP-12 za pomocą analizy równoważności pomiarowej (weryfikacji możliwości przeprowadzenia porównania średnich między grupami). Wyniki wskazywały na to, że zmienność danych pochodzących z pytań 6. i 9. dotyczących możliwości samodzielnego podejmowania decyzji istotnie różniła się od zmienności pozostałych zmiennych. Ponadto dane płynące z pytania 5. reprezentowałyby w większym stopniu potrzeby samorealizacji niż potrzeby z zakresu samodzielnego podejmowania decyzji, do których zostały przypisane. W tej samej pracy zasugerowano więc, że wskaźnik zawierający 10 pozycji (po odrzuceniu szóstej i dziewiątej) mógłby mieć lepsze własności psychometryczne.[22] Poniższa mapa przedstawia uśrednione na poziomie regionów NUTS2 wartości 12-elementowego miernika CASP mierzonego wśród osób w wieku 50 lat i więcej w wybranych krajach Europy w 2017 roku.

Opracowanie własne na podstawie danych z bazy badania SHARE i wygenerowane przy wykorzystaniu pakietu R.

  1. R. Cantillon: Essai sur la nature du commerce en général. Institut Coppet, Paryż 2011, str. 5.
  2. C. Jaenen: Colbertisme. „Revue d’histoire de l’Amérique française”, Vol. 18, no 1, 1964, str. 65-68.
  3. P. Nayak: Origin of the Science of Economics a Quest. „Journal of Assam University”, Vol. 2, No. 1, 1997, str. 47-48.
  4. K. De Coster: Cantillon for Laymen. „Mises Daily Articles”, 2006 (https://mises.org/library/cantillon-laymen, dostęp: 11 lutego 2020).
  5. B. Kasprzyk: Problem pomiaru w ekonomii dobrobytu – poglądy historyczne i współczesne. „Nierówności Społeczne a Wzrost Gospodarczy”, nr 41 (1/2015), 2015, str. 288-290.
  6. Cf. G. Watkins: Welfare as an Economic Quantity. Houghton Mifflin Co., Boston 1915, str. 97.
  7. J. Davis: Standards and Content of Living. „The American Economic Review”, 35(1), 1945, str. 2-8.
  8. Cf. M. Bennett: International Disparities in Consumption Levels. “The American Economic Review”, 41(4), 1951, str. 634-649.
  9. J. Norwine, A. Gonzalez: The Third World: States of Mind and Being. Taylor & Francis, 1988, str. 25-26.
  10. The United Nations Research Institute For Social Development: Report on the Institute; Activities as of October 1968, 1968, str. 289-290, dostęp: http://www.roiw.org/1969/289.pdf.
  11. M. Dąbrowa: Wskaźnik rozwoju społecznego (HDI) jako miernik poziomu życia. Wykorzystanie metody dystansowej. „Zeszyty Naukowe Małopolskiej Wyższej Szkoły Ekonomicznej w Tarnowie”, t. 39, nr 3, 2018, str. 160.
  12. J. Norwine, A. Gonzalez: The Third… , 26-27.
  13. Compendium of OECD Well-being Indicators, 2011, str. 7-8, http://www.oecd.org/sdd/47917288.pdf, dostęp: 14 lutego 2020.
  14. Rapport de la Commission sur la mesure des performances économiques et du progrès social, dostęp: https://www.vie-publique.fr/sites/default/files/rapport/pdf/094000427.pdf.
  15. https://www.un.org/sustainabledevelopment/sustainable-development-goals/, dostęp: 20 marca 2020.
  16. https://www.unece.org/population/aai.html, dostęp: 20 marca 2020.
  17. C. Borrat-Besson, V. Ryser, J. Gonçalves: An evaluation of the CASP-12 scale used in the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) to measure Quality of Life among people aged 50+. „FORS Working Papers”, 2015-4, 2015, str. 3-4.
  18. Cf. R. Wiggins, G. Netuveli, M. Hyde, P. Higgs, D. Blane: The evaluation of a self-enumerated Scale of Quality of Life (CASP-19) in the context of research on ageing: A combination of exploratory and confirmatory approaches. „Social Indicators Research”, 89(1), 2008, str. 61-77.
  19. Cf. O. Von dem Knesebeck, M. Hyde, P. Higgs, A. Kupfer, J. Siegrist: Quality of life and well-being, (w:) A. Börsch-Supan, A. Brugiavini, H. Jürges, J. Mackenbach, J. Siegrist, G. Weber (red.): Health, ageing and retirement in Europe – First results from the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe, Mannheim Research Institute for the Economics of Aging, Mannheim 2005, str. 199-203 (http://www.share-project.org/fileadmin/pdf_documentation/FRB1/FRB1_all_chapters.pdf, dostęp: 14 lutego 2020).
  20. M. Myck, M. Najsztub, M. Oczkowska: Dane SHARE z perspektywy oceny jakości życia: osoby w wieku 50+ w Polsce na tle Europy, (w:) Myck, M. Oczkowska (red.): Pokolenie 50+ w polsce na tle europy: Aktywność, zdrowie i jakość życia. Wyniki na podstawie badanie SHARE. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, Warszawa 2017, str. 14-16, http://kolegia.sgh.waw.pl/pl/KAE/struktura/ISiD/projekty/Documents/SHARE_Pokolenie50plus_wyniki.pdf, dostęp: 14 lutego 2020.
  21. Ibid., str. 16-19.
  22. C. Borrat-Besson, V. Ryser, J. Gonçalves: An evaluation of the CASP-12 scale used in the Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe (SHARE) to measure Quality of Life among people aged 50+. „FORS Working Papers”, 2015-4, 2015, str. 8-22.

Dodaj komentarz

avatar
  Subscribe  
Powiadom o