Bezwarunkowy dochód podstawowy – antidotum na ubóstwo?

Bezwarunkowy dochód podstawowy – antidotum na ubóstwo?

W XXI wieku wiele rozwiniętych państw stoi przed poważnym problemem. Mimo konsekwentnego realizowania polityki społecznej, wysokich zasiłków i społecznego wsparcia dla osób ubogich, nie udaje się efektywnie zwalczać problemu ubóstwa. Według Eurostatu, w 2017 roku w Unii Europejskiej około 109 milionów osób zagrożonych było ubóstwem, a 29 milionów doświadczyło poważnego niedostatku materialnego. Pomysłów na zmianę obecnej sytuacji jest wiele, a jednym z ciekawszych jest wprowadzenie bezwarunkowego dochodu podstawowego.

Bezwarunkowy dochód podstawowy, w skrócie – BDP, to świadczenie, które państwo przyznaje indywidualnie każdemu obywatelowi. Ma ono charakter niezbywalny i w odróżnieniu od konwencjonalnych zasiłków, bezwarunkowy dochód nie jest zależny od żadnych czynników, takich jak wysokość osiąganych dochodów, aktywność zawodowa, czy stan zdrowia (stąd – „bezwarunkowy”). Powszechnie zakłada się, że wypłacana kwota nie może być zbyt wysoka, powinna pozwolić jednostce na przeżycie tuż nad progiem ubóstwa (stąd – „podstawowy”).
Idea bezwarunkowego dochodu podstawowego narodziła się jeszcze w renesansie – o potrzebie wprowadzenia takiego rozwiązania pisał w swoim dziele „Utopia” angielski myśliciel Thomas More. Odwołując się do doktryny chrześcijańskiej przedstawił pogląd, zgodnie z którym nikt nie powinien umierać z głodu, niezależnie od przyczyny swojego ubóstwa. Uważał, że zapewnienie każdemu niezbędnego minimum rozwiąże problem kradzieży w społeczeństwie, gdyż ludzie kradną z desperacji, by nie umrzeć z głodu. Zapewniając im źródło utrzymania odciągamy ich od popełniania przestępstwa.
Choć w tamtych czasach tytuł dzieła dobrze podsumowywał pomysł More’a, dziś dla wielu rozwiniętych państw, które i tak wydają ogromne sumy na zwalczenie ubóstwa, bezwarunkowy dochód podstawowy wcale nie musi być mrzonką. Czy jest to lekarstwo na niedoskonałości dzisiejszych systemów?

Zainteresowanie BDP w The New York Times

Zwolennicy

Współcześnie kwestia BDP jest poruszana coraz częściej, uzyskując poparcie zarówno lewicy jak i prawicy. Zwolennikami tego rozwiązania w różnych formach byli między innymi Friedrich Hayek i Martin Luther King. Wśród współcześnie znanych: Elon Musk, Mark Zuckerberg oraz Andrew Yang. Ten ostatni swoją kampanię prezydencką oparł właśnie na postulacie wprowadzenia w USA bezwarunkowego dochodu podstawowego w wysokości 1000$ miesięcznie, który nazwał „Freedom Dividend”.
Według zwolenników, BDP pomógłby rozwiązać pułapkę pomocy społecznej (ang. welfare trap). Wiele osób decyduje się pozostać na zasiłku, nawet jeżeli jest w stanie podjąć pracę. Wiąże się to z faktem, że po przekroczeniu pewnego progu dochodu osoba przestaje mieć prawo do świadczenia. Po odliczeniu kosztów opieki nad dziećmi, czy wydatków na dojazd do pracy może okazać się, że dochód gospodarstwa się uszczuplił. Jeżeli tradycyjny zasiłek zostałby zastąpiony przez bezwarunkowy dochód, ta pułapka znika. Każdy mógłby podjąć pracę bez ryzyka utraty świadczenia. Rozwiązywałoby to pośrednio także problem dziedziczenia bezrobocia.
Gospodarstwom domowym o średnich dochodach BDP pomógłby w inny sposób – świadczenie mogłoby posłużyć jako poduszka finansowa. Utrata pracy nie wiązałaby się z tak dużymi problemami finansowymi jak dzisiaj. Bezwarunkowy dochód mógłby również ułatwić przejście na własną działalność gospodarczą.
Milton Friedman popierał Negatywny Podatek Dochodowy, który swoimi założeniami przypomina BDP. Jego propozycja zakładała, że likwiduje się konwencjonalne zasiłki, takie jak bony żywnościowe czy dotacje mieszkaniowe. Negatywny podatek dochodowy miałby pomniejszać kwotę podatku do zapłaty, a jeżeli podmiot płaciłby mniej niż wynosi ustalona kwota, różnicę zwracałoby mu państwo. Przykładowo, jeżeli ustalilibyśmy kwotę podatku negatywnego na poziomie 1000 złotych, to osoba bez żadnego dochodu otrzyma od państwa 1000 złotych, a pracownik, który będzie miał do zapłaty 5000 złotych podatku, w rzeczywistości zapłaci jedynie 4000.
Jednym z pozytywnych, według znanego noblisty, skutków wprowadzenia negatywnego podatku dochodowego byłoby ograniczenie biurokracji związanej z funkcjonowaniem przeróżnych programów społecznych. Pozwoliłoby to odciążyć nieco budżet, a zaoszczędzone środki mogłyby wspomóc finansowanie negatywnego podatku.

Różnica między negatywnym podatkiem dochodowym (wykres A2) a bezwarunkowym dochodem podstawowym (wykres A3) przy podatku liniowym z jedną stawką.

Lewica widzi wprowadzenie BDP jako sposób na zmniejszenie nierówności i wyeliminowanie ubóstwa. Byłby to de facto transfer środków od bogatszych do biedniejszych, ponieważ proponuje się finansowanie tego świadczenia z wyższych podatków od dochodów korporacji. Martin Luther King mówił, że należy wprowadzić bezwarunkowy dochód na poziomie dochodu średniej klasy. Argumentował, że nawet bardzo wysoki wzrost gospodarczy nie zapewni dobrobytu wszystkim obywatelom, a pozostawiona bez żadnej pomocy najuboższa część społeczeństwa już nigdy nie będzie w stanie dogonić bogatszych. Problem finansowania tego świadczenia odbijał stwierdzeniem, że jeżeli USA jest w stanie wydać miliardy dolarów na wojnę w Wietnamie czy program Apollo, równie dobrze może przeznaczyć te środki na BDP.

Przeciwnicy

Bezwarunkowy dochód podstawowy budzi jednak pewne wątpliwości. Oponenci wskazują, że może on spowodować wzrost odsetka osób pasywnych zawodowo, skoro praca nie będzie potrzebna nikomu do przeżycia. Marco Annunziata, główny ekonomista General Electric, ostro krytykuje BDP na łamach Forbesa, nazywając go „bezwarunkowo złą ideą”. Wskazuje, że bezwarunkowym dochodem interesują się głównie państwa pogrążone w długach, z niewielką dynamiką PKB i ogromnymi wydatkami, na przykład na służbę zdrowia, czy system emerytalny. Annunziata twierdzi, że BDP zmniejszyłby poziom aktywności zawodowej i tym samym wpływów z podatków, co spowodowałoby rychły upadek tego świadczenia.
Według Hymana Minsky’ego wprowadzenie BDP spowodowałoby znaczny wzrost cen, który pochłonąłby większość świadczenia. Twierdzi, że sytuacja materialna większości gospodarstw domowych mogłaby się pogorszyć, gdyż prowadzenie bezwarunkowego dochodu wiązałoby się z podniesieniem podatków i zlikwidowaniem tradycyjnych zasiłków.
Podnoszone są także argumenty odwołujące się do moralności – państwo nie powinno gwarantować bytu osobie, która sama może go sobie zapewnić. Według Nicka Bolesa, konserwatywnego członka brytyjskiego parlamentu, praca nadaje ludzkiemu życiu sens, jesteśmy nierozerwalnie z nią złączeni. Zgodnie z tym poglądem, stworzenie takiego świata zaprzeczyłoby ludzkiej naturze. Boles – podobnie jak Minsky – sądzi, że BDP tak naprawdę nie pomoże najuboższym, gdyż ich dochód po wprowadzeniu tego rozwiązanie się obniży.

Alaska Permanent Fund Dividend

W kontekście wzrostu cen często przywołuje się jako kontrargument przykład Alaski. W 1976 roku na mocy poprawki dziewiątego artykułu Konstytucji Stanu Alaska powołano Alaska Permanent Fund Corporation. Fundusz ten finansowany jest z podatków płaconych przez firmy wydobywcze. Chciano w ten sposób zapewnić byt przyszłym pokoleniom Alaski, które nie będą mogły się już utrzymywać z wydobycia paliw kopalnych. W 1982 roku wprowadzono Permanent Fund Dividend, czyli świadczenie wypłacane każdemu mieszkańcowi. Jej wysokość jest uzależniona od przychodów APFC i w ostatnich latach wahała się od 1000 do 2000 dolarów rocznie.
Wprowadzenie dywidendy na Alasce nie wpłynęło znacznie na poziom cen, które do dziś pozostają nieco niższe niż przeciętne ceny w USA. Niestety, wypłacane świadczenie jest o wiele niższe, niż na przykład to proponowane przez Yanga (który zapowiadał 12000 dolarów rocznie), więc wnioski wysnute na podstawie tego przykładu traktowane są przez polityków i w środowisku naukowym nieco sceptycznie.

Niebieska linia ukazuje CPI na Alasce, a czerwona średnie CPI w USA. Przerywaną linią zaznaczono moment wprowadzenia dywidendy.

Co mówią badania i programy pilotażowe?

W badaniu z 2017 roku przeprowadzonego na kilkudziesięciu wioskach w Meksyku sprawdzono, jak zachowają się ceny w miejscowościach, które otrzymywały BDP w porównaniu do tych, które otrzymywały pożywienie o takiej samej wartości. Wykazano, że transfery pieniężne nie miały znaczącego wpływu na poziom cen. W wioskach, które otrzymywały niepieniężne zapomogi, zanotowano spadek cen w wysokości 3-4 procent. Tłumaczono to tym, że sprzedawcy byli zmuszeni konkurować z rządowymi dostawami. Wysnuto zatem wniosek, że nie ma żadnych negatywnych efektów przyznawania BDP. Badacze zaznaczyli jednak, że w miejscowościach, które są zmonopolizowane przez jednego sprzedawcę, lepiej może sprawdzić się pomoc w postaci żywności – monopolista może pokusić się o znaczne podniesienie cen swoich produktów. Wiele innych programów pilotażowych wykazywało podobne wnioski – brak negatywnych efektów.
Przeprowadzono również sporo badań nad wzrostem pasywności zawodowej po wprowadzeniu BDP. Liczne programy w Kenii, Namibii, Indiach i Ugandzie pokazały, że najbiedniejsi po otrzymaniu zapomogi nie przestają pracować, ponieważ wciąż są zainteresowani poprawą swojego bytu.
Z kolei ekonomiści Hilary W. Hoynes i Jesse Rothstein uważają, że programy pilotażowe mogą nie dawać pełnego obrazu. Argumentują, że charakterystyka tych badań pozwala jedynie na określenie krótkoterminowych efektów BDP dla małej części populacji, a długoterminowe skutki przyznania świadczenia większej liczbie odbiorców pozostają niezbadane.

Tak naprawdę nie mamy jeszcze wystarczających danych na temat BDP. Ośrodek badawczy Génération Libre ocenia, że wprowadzenie tego rozwiązania wymaga ogromnej odwagi politycznej. Bezwarunkowy dochód może diametralnie zmienić nasze myślenie o tym, jak rozwiązać problem biedy w rozwiniętych państwach i jak efektywnie rozdysponować przeznaczone na to środki. Idea zdobywa coraz więcej uwagi w środowisku naukowym i w debacie publicznej, ale minie jeszcze sporo czasu, nim gdziekolwiek na świecie będziemy mogli obserwować efekty faktycznego BDP na dużą skalę.

Michał Orzołek

Polecamy też poprzedni artykuł:

Bibliografia:

⦁ https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Living_conditions_in_Europe_ _poverty_and_social_exclusion


⦁ United Nations Economic and Social Commission for Asia and the Pacific, 2018. Universal Basic Income, MPFD Policy Briefs, 66.


⦁ Hein Marais: The employment crisis, just transition and the universal basic income grant. Wits University Press, 2018.


⦁ Philippe Van Parijs: Basic Income Capitalism. The University of Chicago Press, 1992.


⦁ Martin Luther King Jr. speech: „Where Do We Go From Here?”, August 16, 1967. https://kinginstitute.stanford.edu/king-papers/documents/where-do-we-go-here-address-delivered-eleventh-annual-sclc-convention
https://www.forbes.com/sites/marcoannunziata/2018/07/27/universal-basic-income-a-universally-bad-idea/#1d38df0f3269


⦁ Jesse M. Cunha, Giacomo De Giorgi: The Price Effects of Cash Versus In-Kind Transfers. Seema Jayachandran Northwestern University, 2017.


⦁ Universal basic income: A psychological impact assessment. Psychologists for Social Change, 2017; Rema Hanna, Benjamin A. Olken: Universal Basic Incomes versus Targeted Transfers: Anti-Poverty Programs in Developing Countries.


⦁ https://gspp.berkeley.edu/assets/uploads/research/pdf/Hoynes-Rothstein-UBI-081518.pdf


⦁ https://www.adamsmith.org/research/basic-income-experiments


⦁ https://www.cambridge.org/core/books/climate-crisis-the/employment-crisis-just-transition-and-the-universal-basic-income-grant/BEEFA59DE22A9911D75F58CC3ABE34C1


⦁ https://www.cambridge.org/core/books/economics-for-people-and-the-planet/universal-basic-income-six-questions/E88D623CF256E8169F57EE7F70D3C446


⦁ https://www.oecd.org/els/emp/Basic-Income-Policy-Option-2017.pdf

Logo SKN Badań Nad Konkurencyjnością

Studenckie Koło Badań nad Konkurencyjnością działając pod opieką prof. Tomasza Dołęgowskiego, skupia się na rozwoju swoich członków wokół szeroko pojętej ekonomii i biznesu, ze szczególnym uwzględnieniem morlanych i filozoficznych aspektów tych dziedzin, za pomocą debat, dyskusji i tworzenia własnych publikacji.


1
Dodaj komentarz

avatar
1 Comment threads
0 Thread replies
0 Followers
 
Most reacted comment
Hottest comment thread
0 Comment authors
Recent comment authors
  Subscribe  
najnowszy najstarszy oceniany
Powiadom o
trackback

[…] Bezwarunkowy dochód podstawowy – antidotum na ubóstwo? Aleksandra Petrykiewicz biznes, Data Science, Machine Learning, SKN Statystyki […]